Praktijkervaringen met luchtbeleid maken bij kennissessie
Waar loop je tegenaan als je luchtbeleid opstelt en wat valt daarvan te leren? De gemeenten Utrecht, Velsen en Beverwijk en provincie Zeeland en GGD Zeeland deelden hun ervaringen tijdens de Kennissessie ‘Bouwstenen voor succesvol luchtbeleid’, op 5 november in Utrecht. De presentaties staan op de SLA-website.
Ingrid Walda, van het SLA-team, trapte vooraf af met een korte presentatie over het Stappenplan voor luchtbeleid. ‘We hebben het een jaar geleden gemaakt voor luchtbeleid in hoogblootgestelde gebieden. Maar in de praktijk blijkt het stappenplan prima geschikt voor élk luchtbeleidsplan.’
Stap 1 is de lokale situatie analyseren. De bronnen van ongezonde lucht vinden is een belangrijk deel hiervan. ‘De nieuwe GCN-tool lokaal is mooi gereedschap om te kijken aan welke knoppen je als gemeente zelf kunt draaien. Kies maatregelen voor díe bronnen waar je zelf invloed op hebt’, zegt Walda.
Stap 2 helpt gemeenten te bepalen welke maatregelen ze kiezen.
Stap 3 geeft tips hoe gemeenten draagvlak kunnen vinden bij hun bestuurders en belanghebbenden.
Stroperige weg naar nieuw luchtbeleidsplan Utrecht
De ambities voor het nieuwe luchtbeleid in Utrecht waren in 2022 al bekend: voldoen aan de nieuwe WHO-normen. Een korte beleidsnota schrijven hoefde niet ingewikkeld te zijn. Emma Tabak en Lizzy Kool vertelden bij de kennisbijeenkomst waarom het anders liep.
‘Terwijl wij bezig waren, kwam de aanscherping van de EU-normen. In Utrecht dreigt vooral bij snelwegen een aantal overschrijdingen. Tegelijkertijd kwam de gemeenteraad met een initiatief voor een buitenstookverbod. Het was bovendien de eerste beleidsnota onder de Omgevingswet en de raad wilde niet alleen beslissen over de kaders, maar ook over de maatregelen.’ Het resultaat was een Beleidsnota Luchtkwaliteit van 42 pagina’s, inclusief maatregelen, die pas 2,5 jaar na de start, in 2025, door de gemeenteraad kwam.
Die vertraging leverde extra hobbels op. Zo kon de geplande maatregel om de zero-emissiezone uit te breiden naar personenwagens en bussen niet doorgaan, omdat de landelijke regels voor milieuzones veranderden. Toenemende netcongestie zette het plan voor een grotere ZE-zone onder druk. Het voorgenomen verbod op rookkanalen bleek juridisch niet houdbaar.
Lessen uit Utrecht
‘De lessen die we kunnen leren? Hou ambities en maatregelen echt gescheiden. Als de gemeenteraad betrokken wil zijn bij de uitvoering, geef dan op een andere manier ruimte. Wijzig desnoods maatregelen na vaststelling van het uitvoeringsprogramma. En daarnaast: blijf steeds in contact met de juristen, zodat je op tijd achter nieuwe juridische randvoorwaarden komt. En overleg al in een vroeg stadium met handhaving over de praktische consequenties van maatregelen’, besluiten Tabak en Kool.
Op vragen uit het publiek: ‘Soms loont het om een adviesbureau in de arm te nemen, omdat dit gezien wordt als autoriteit. Data staan daardoor niet meer ter discussie.’ En: ‘Doe vooraf een ronde langs collega’s die invloed hebben op luchtkwaliteit. Die zijn vaak al goed bezig voor schone lucht. Wij hoefden bijvoorbeeld niets toe te voegen over verkeersmaatregelen.'
IJmondgemeentes: gezamenlijk leefomgevingbeleid
De provincie is verantwoordelijk voor de vergunning en handhaving van een groot industrieel complex als Tata Steel. Maar als gemeente wil je niet op je handen zitten als het grafiet regent. Ziehier het dilemma van gemeenten als Velsen en Beverwijk. Zij werken samen met Heemskerk en Omgevingsdienst IJmond aan een gezondere leefomgeving. Henrik Fokke, gemeente Velsen, en Eline van der Zwet Slotenmaker, gemeente Beverwijk, vertelden erover.
‘Dankzij Tata Steel wordt de luchtkwaliteit en de beleving van de leefomgeving minutieus gemonitord in IJmond. Niet alleen vervuilende stoffen, maar ook bijvoorbeeld slaapverstoring, bezorgdheid, chronische aandoeningen.’
De samenwerkende gemeenten maakten een nieuw, gezamenlijk programma Gezonde Leefomgeving IJmond 2026-2030, met als thema’s lucht, geluid en geur en als doel voldoen aan de nieuwe WHO-normen. ‘We hebben daarbij onbewust de route van het stappenplan voor luchtbeleid gevolgd. We weten zo goed aan welke knoppen we zelf kunnen draaien: vooral wegverkeer en houtstook. We letten goed op cumulatie van luchtvervuiling. En we kunnen de maatregelen uitleggen aan raadsleden die zeggen: eerst die fabriek maar eens op orde voor je aanklopt voor houtstook.'
Lessen uit IJmond
‘Door samen te werken, kunnen we het werk verdelen en we houden elkaar scherp om afspraken na te komen en deadlines te halen. Samenwerking en afstemming voorkomt ook dat we inwoners overvoeren met overleggen. Naast gemeenschappelijk beleid moet er wel ruimte zijn voor een eigen aanpak. Heemskerk is bijvoorbeeld verder met houtstookbeleid dan Velsen en Beverwijk. Velsen heeft als een van de speerpunten het verminderen van geluidsoverlast van festivals.’
Gemeenten moeilijk te mobiliseren in Zeeland
Wim Hage van provincie Zeeland en Yvonne Bosch van GGD Zeeland spraken over het GGD-onderzoek naar luchtkwaliteit en gezondheid dat dit voorjaar naar buiten kwam. De lucht is vrij schoon in Zeeland, maar het GGD-onderzoek bracht per gemeente de vervuiling in kaart die er op sommige plekken wel degelijk is. Plus de gezondheidsrisico’s daarvan. In Zeeland is één gemeente aangesloten bij het Schone Lucht Akkoord: Terneuzen. Met de industrie en de intensieve scheepvaart langs de gemeente een logische stap. Scheepvaart is de belangrijkste bron van luchtvervuiling in Zeeland. In Terneuzen is onder meer zo’n 14 procent van de beroertes te wijten aan ongezonde lucht. ‘De pers pakte het GGD-onderzoek goed op, mede dankzij een communicatieafdeling die op tijd was betrokken. Daarna werd het stil.’ Bosch benaderde alle 13 gemeenten om het gesprek aan te gaan over mogelijke stappen. Daarvan wilde de helft wel in gesprek, maar dat leidde niet tot acties bij de gemeenten die nog niet bij het SLA zijn aangesloten.
Lessen uit Zeeland
Bosch: ‘Stap 3 van het stappenplan, draagvlak creëren bij bestuurders, is in Zeeland een uitdaging. Er zijn al zoveel middelen die het makkelijk maken om schoneluchtbeleid te maken, zoals het stappenplan voor luchtbeleid of het overzicht van de GGD GHOR met effectieve maatregelen.
Maar noch de gezondheidsconclusies noch dit gemak leidt tot meer belangstelling.’ Hage: ‘Voor ons was deze samenwerking met de GGD een manier om voor elke gemeente inzichtelijk te maken hoe het er met de luchtkwaliteit voor staat en om de focus voor gemeenten te leggen bij gezondheid van hun inwoners. Nu kijken we of we gemeenten op een andere manier kunnen mobiliseren. Want met de nieuwe EU-normen is ‘we voldoen aan de wettelijke normen’ op veel plekken niet houdbaar meer. En we gaan meer inzetten op citizen science, om bewoners een rol te geven.’