Naast de uitlaat, ook de band als bron van luchtvervuiling
Terwijl de fijnstofuitstoot van motoren afneemt, groeit de aandacht voor een andere fijnstofbron: bandenslijtage. De microscopisch kleine deeltjes die daarbij vrijkomen, komen in de natuur en onze longen. Biomedisch wetenschapper Esther Lenssen onderzocht de gezondheidseffecten van deze micro- en nanoplastics.
'Bij microplastics denken de meeste mensen aan versnipperd verpakkingsplastic', vertelt Lenssen. 'Maar veel mensen weten niet dat autobanden ook een bron zijn. Als we kijken naar microplastics in de buitenlucht, behoren banden- en remdeeltjes zelfs tot de belangrijkste bronnen, samen met synthetische kledingvezels.'
Banden slijten voortdurend. Vooral bij het remmen en optrekken en in bochten komen kleine deeltjes vrij. 'Dat is niet alleen synthetisch en natuurlijk rubber. Denk ook aan vulstoffen zoals silica, en hulpstoffen zoals zinkoxide en zwavel. Dat mengt zich met metalen uit remslijtage', legt Lenssen uit. 'Het grootste deel blijft op of naast de weg liggen; een klein deel komt in de lucht terecht.' De titel van haar Engelstalige proefschrift, 'When the rubber hits the road', betekent niet alleen letterlijk Wanneer het rubber de weg raakt, maar ook zoveel als Wanneer het erop aankomt, of Wanneer de praktijk de theorie ontmoet.
Drie meetlocaties
Voor haar onderzoek mat Lens
sen de concentraties van verkeersgerelateerde micro- en nanoplastics op drie locaties in en rond Utrecht: direct naast de A2, bij een drukke rotonde met veel afremmend en optrekkend verkeer in de wijk Utrecht-Overvecht, en een verkeersluwe locatie in een stadspark. De verschillen bleken aanzienlijk. Op locaties met intensief verkeer en veel rem- en optrekbewegingen (stop-and-go) mat ze de hoogste concentraties. De hoeveelheid gemeten deeltjes lag daar 2 tot 5 keer hoger dan in het stadspark.
Samenhang met risico op Parkinson en Alzheimer
Een belangrijke vraag is uiteraard wat deze hoeveelheden betekenen voor onze gezondheid. Voor het eerst is hier nu epidemiologisch onderzoek naar gedaan.
In een experiment werden gezonde vrijwilligers blootgesteld aan verschillende luchtkwaliteitsomstandigheden op elk van de 3 locaties. Vervolgens onderzocht Lenssen de longfunctie, luchtwegklachten en diverse bloedwaarden.
Voor longfunctie en luchtwegklachten vond ze geen duidelijke effecten. Dat is volgens Lenssen niet verrassend: 'Het ging om gezonde jonge deelnemers en om kortdurende blootstelling.' Wél zag Lenssen dat het afweersysteem van de proefpersonen 'aan' ging. 'Het aantal monocyten, witte bloedcellen die betrokken zijn bij ontstekingsreacties, nam toe na blootstelling aan hogere concentraties micro- en nanoplastics uit verkeer. Dit verband was zelfs sterker zichtbaar op de ochtend na de blootstelling.'
Uit een studie naar de langetermijneffecten bij 10 miljoen Nederlandse volwassenen bleek dat blootstelling aan bandenslijtage- en remdeeltjes samenhangt met een hoger risico op vervroegd overlijden door longaandoeningen zoals COPD en astma, en door neurologische aandoeningen zoals de ziekte van Parkinson en Alzheimer. Ook nadat ze had gecorrigeerd voor leeftijd, sociaaleconomische factoren en blootstelling aan stikstofdioxide, een veelgebruikte indicator voor verkeersemissies, bleef die relatie bestaan. Toch benadrukt Lenssen dat veel nog onbekend is. 'De bandenindustrie is erg gesloten, het is moeilijk inzicht te krijgen wat er allemaal in een band zit.' Een van de chemicaliën waar momenteel veel gezondheidsonderzoek naar plaatsvindt is 6PPD, een stof die fabrikanten gebruiken om verouderingsscheurtjes tegen te gaan. Deze stof is eerder in verband gebracht met vissterfte.
Fijnstof opvangen met spanning
Studenten van de TU Eindhoven ontwikkelden samen met partners de VENTRA, een elektrische auto die fijnstof van banden en remmen opvangt. Het systeem gebruikt elektrostatische spanning en verzamelt deeltjes in een opvangunit achter het wiel. Volgens de onderzoekers kan het systeem, afhankelijk van de rijsnelheid, tussen de 24 en 42 procent van de slijtagedeeltjes afvangen. (Foto geplaatst met toestemming van de TU/e. Fotograaf: Sarp Gürel.)
Wat kunnen wegbeheerders doen?
Voor wegbeheerders biedt het onderzoek verschillende aanknopingspunten. Een eerste maatregel betreft het wegdek. In Nederland bestaat dat op de meeste snelwegen uit zeer open asfaltbeton (ZOAB). Dat poreuze asfalt staat vooral bekend om reductie van geluid en opspattend water, maar kan volgens Lenssen ook helpen slijtagedeeltjes op te nemen en vast te houden. 'Door wegen regelmatig te reinigen/vegen en het materiaal op te zuigen, kunnen deze deeltjes mogelijk worden verwijderd voordat ze opnieuw in de lucht terechtkomen', benoemt Lenssen. Daarnaast kunnen geluidsschermen en geluidswallen bijdragen. 'Ze zorgen ervoor dat vervuiling zich minder gemakkelijk verspreidt richting omwonenden.'
Ook het verkeersontwerp speelt een rol. Lenssen: 'Een verkeerssysteem dat ervoor zorgt dat auto's en vrachtwagens minder bochten maken, en minder remmen en optrekken, vermindert bandenslijtage. Denk bijvoorbeeld aan fly-overs in plaats van gelijkvloerse rotondes. Of een zogeheten groene golf, waarbij het verkeer bij een serie verkeerslichten niet steeds hoeft te stoppen.'
Wat kan ik als inwoner doen?
Wie zijn eigen blootstelling wil beperken, kan volgens Lenssen kritisch kijken naar dagelijkse routes. 'Fietsen of wandelen door een park in plaats van langs een drukke verkeersweg verlaagt de blootstelling.' Ook als automobilist heb je invloed, zegt Lenssen. 'Dat begint bij goed onderhoud. Met name de correcte bandenspanning en een juiste uitlijning van de wielen'. Daarnaast is het verstandig om banden te gebruiken die passen bij de weersomstandigheden, omdat de temperatuur een grote invloed heeft op de slijtage. 'Zomerbanden in de zomer, en winterbanden in de winter, slijten doorgaans minder dan vierseizoenenbanden.' Minstens zo belangrijk is rijgedrag. 'Rustig optrekken, geleidelijk remmen, en bochten met een gematigde snelheid nemen, vermindert de wrijving tussen band en wegdek en daarmee de uitstoot van slijtagedeeltjes.'
Op 1 juli 2028 worden de eerste Euro 7-eisen voor banden- en remslijtage van kracht voor nieuwe personenautobanden. Lenssen: 'Vanaf dan moeten fabrikanten duidelijker inzicht geven in de slijtageprestaties van hun banden. Dat gaat consumenten helpen banden te kiezen die minder materiaal verliezen.'
Verder lezen
Where the rubber hits the road: The health effects of traffic-related micro- and nanoplastics via inhalation, door E.S. Lenssen, promotie Universiteit Utrecht, 4 september 2026.